Streszczenia/Abstracts

Książeczkę zawierającą program konferencji oraz streszczenia prezentacji można pobrać stąd.
The booklet containing the programme together with the abstracts can be downloaded from here.

Streszczenia są ułożone w porządku alfabetycznym./The abstracts appear in the alphabetical order.

dr Adam Anczyk, Dreams and Dreaming in the Perspective of Indigenous Psychology

Uniwersytet Jagielloński

The paper focuses on presenting the indigenous psychology perspective within dream studies, and ways of its possible applications in studies on dreamwork and oneiromantic practices in the Esoteric and alternative religious and spiritual currents. The most popular approaches, applied in dream studies, use qualitative methods or dream content analysis, focused on dream patterns, motifs and themes. The methodological switch in dream studies, as proposed by Barbara Tedlock, from studying not only dreams, but also their social context and dream-connected behavior marks a vital point within the field. This methodological approach can also be used in studying dreams in various contemporary cultural environments, such as Esoteric movements and New Spirituality. Chosen examples of indigenous conceptualization and understanding of dreams and social behavior connected with dream sharing in indigenous cultures will form the background of the discussion.

prof. dr hab. Alicja Baluch, W poszukiwaniu swojego przeznaczenia na podstawie opowieści Paula Coelho „Alchemik”

Uniwersytet Pedagogiczny

Ezoteryczna, tajemna wiedza dla tych, którzy przeszli inicjację, uczy innego postrzegania świata i samego siebie.
Główny bohater medytacyjnej opowieści Paula Coelho „Alchemik” – andaluzyjski pasterz, Santiago – idąc za głosem serca – duszy, szukał „skarbu”. Drogę do niego wypełniały też imaginacyjne obrazy, obecne tylko w polu wolności., która jest istotnym składnikiem doświadczenia przebudzenia.
Czy Santiago zrealizował własną legendę?

lic. Anna Cembrowska, Wtajemniczenie i inicjacja: transformująca moc Światła w filmowych realizacjach Kennetha Angera

Uniwersytet Gdański

Rytuał, magia, proces inicjacji, doświadczenie ekstasis (z greckiego źródłosłowu „wyjście z siebie”, czyli z rozumowych, logicznych, potocznych uwarunkowań, wyjście z granic własnej świadomości) –  estetyka filmowego obrazu Kennetha Angera realizuje cechy myślenia magicznego, z oczywistymi (w obrębie tradycji badawczej nad twórczością reżysera) odwołaniami do symboliki okultystycznej Aleistera Crowleya. W ujęciu Angera kino stwarza przestrzeń, w której może uaktywnić się bezpośredni, pośredni bądź podprogowy kontakt z siłą magiczną oraz wiedzą tajemną. Mówił o tym, że kamera predysponowana jest wręcz do tego, by ukazać „wnętrze umysłu maga”, kino w istocie jest sztuką magiczną (pomyśleć albo stworzyć taki obraz, który będzie eksplorował to, co niewyrażalne, tajemnicze, zanurzone w wyższym, głębszym porządku). W łonie koncepcji Crowleya istotowym elementem jest pozyskanie wiedzy o sobie i świecie, poznanie prawdziwej Woli. Adept posługujący się magią musi wpierw „upewnić się poza wszelkimi wątpliwościami, «kim» się jest, «czym» się jest i «dlaczego» się jest. Magija jest nauką poznawania siebie i swoich uwarunkowań. Jest to sztuka wykorzystywania tego zrozumienia w działaniu” (Crowley). Jest to droga, jaką musi przejść każdy wtajemniczony, nim ulegnie transformującemu doświadczeniu. Ważnym symbolem w filmach Angera jest symbol światła, stale obecny niczym wizualna mantra. W centrum zainteresowania niniejszego wystąpienia znajdą się strategie wizualne, składające się na transową fakturę obrazów reżysera, sposoby wykorzystania transkulturowych symboli, powiązania z wybranymi koncepcjami Crowleya (Magija, system Thelemy), rola adepta w procesie inicjacji, a także silnie obecna w twórczości reżysera figura Lucyfera. Egzemplifikacje dla omawianego zjawiska będą stanowić dwa wybrane przeze mnie filmy z Cyklu Magicznej Latarni (Magick Lantern Cycle): „Invocation of my demon brother” oraz „Lucifer Rising”.

dr Anna Chudzińska-Parkosadze, Inicjacja ezoteryczna w powieści Wiktora Pielewina „Dozorca”

Uniwersytet Adama Mickiewicza

„Dozorca” (Смотритель) jest najnowszą, nieprzetłumaczoną jeszcze na język polski, powieścią jednego z najbardziej znanych współczesnych pisarzy rosyjskich – Wiktora Pielewiana. Poetyka jego twórczości bogata jest w motywy ezoteryczne. W powieści „Dozorca” pisarz skoncentrował się na kreowaniu ezoterycznych obrazów odwołując się do tradycji i symboliki masońskiej. Obok wyimaginowanego obrazu raju, autor wykreował proces inicjacyjny, któremu poddany jest główny bohater. Referat będzie analizą drogi inicjacyjnej bohatera oraz próbą rozgraniczenia subiektywnej imaginacji od obiektywnych treści typowych dla symboliki i rytuału masońskiego.

dr Tomasz Sebastian Cieślik, O rodzajach manifestacji i grafizacji mocy na przykładzie „De occulta philosophia” H. C. Agrippy von Nettesheim

Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Łodzi

W znamienitym dziele Henricusa Corneliusa Agrippy von Nettesheima (1486 – 1535?) pt. „De occulta philosophia libri tres” (dalej Dop) poza wątkami filozoficznymi, teologicznymi, fizycznymi, medycznymi odnajdujemy także zagadnienia powiązane z praktyką bliższą kabale. Albowiem Von Nettesheim opisuje sposoby tworzenia i odnajdywania charakterów, pieczęci, wizerunków, figur powiązanych z oddziaływaniem ciał niebieskich, a także podaje przykłady różnego rodzaju pisma magicznego wyrażającego moc, bądź ją skupiającego. Zawarte w Dop rozważania odnośnie do mocy i liczby (które pokrótce omówię) stają się pomocne przy opisie wyżej wymienionych zagadnień, bowiem przy ich okazji pojawia się problem zobrazowania mocy bądź przywołania jej w określonej postaci. Pomimo, iż zagadnienia dotyczące manifestacji i grafizacji mocy nie zajmują centralnego miejsca w refleksji Agrippy to stanowią cenne uzupełnienie jego filozoficznych rozważań zawartych w Dop.

Stefano Daniele, Paracelsus: Images to Heal

PhD Candidate
University of Bari Aldo Moro

Throughout the History of Philosophy Imagination has often an ambiguous theoretical foundation. From the ancient time to Middle Ages, imagination is considered at the same time as a deceitful as a veritative faculty. Paracelsus, son of this long tradition, seems to be the first to bring order on this issue. He, above all, distinguishes the imagination (imaginatio) from the fantasy (Phantasey). The latter faculty can convey only an inadequate representation of reality and it is irrelevant in the modification of things. Otherwise, the imagination gives great powers especially for the doctor.
This is the innovative core of Paracelsus speculation on which I want to draw attention. Paracelsus seems to bring in a totally innovative way the theory of the transitive imagination of Arab tradition (Al Kindi Al-Farabi) from a psychological field to a more strictly medical area of expertise. Starting from my research, it seems that the Swiss doctor was the first ever to accomplish this important step and to convey a continuity between the ancient philosophical tradition and modern science.
What I propose is to show the revival of this traditional theory within the proto-modern science of Paracelsus.
According to the Swiss doctor, in fact, imagination has two basic functions in medical practice: 1. through imagination the doctor can discover the arcana, hidden and invisible virtues inside of medicinal plants; 2. the doctor, viewing the arcana and accompanying with the imagination their work, may potentiate the action of a substance ingested by the patient. This is possible according to the theory of homogeneity between microcosm and macrocosm. Through imagination the doctor can re-create the astral structure within the body (or hidden sky) of patient to arouse in it the right influence for his care.
My speech will be organized into two parts:

  1. highlight the double status (truthful and deceptive) of imagination, until the Paracelsian bifurcation between imaginatio and phantasey;
  2. the application of the transitive theory within the new medicine.

dr Raffaella Di Marzio, Esotericism under Attack? Controversies and Legal Cases about MISA

Italian Society for Psychology of Religion, Rome

From Communist to post-Communist Romania, the founder of MISA Grigorian Bivolaru has been repeatedly arrested and convicted. His teachings on sexuality have often created suspicions of immorality and abuse. He has been granted political asylum in Sweden in 2006, but arrested again in France upon a request by Romanian authorities in 2016. The paper reconstructs the legal cases involving Bivolaru and MISA and raises the question of how an anti-esoteric prejudice may have influenced their developments and outcome.

dr Mariusz Dobkowski, The Eschatological Imagination of the Manichaeans

Independent scholar

At the beginning of this paper I consider the issue of “the eschatological imagination” in general. Then I analyse eschatological images of the Manichaeans. The object of my studies is “The Sermon on the Great War”, a Manichaean text in Coptic from the fourth century CE, which belongs to the Manichaean homilies discovered in Medinet Madi. There are many reasons why this source is interesting for us, two of them are as follows. Firstly, it is devoted entirely to the Manichaean eschatology, secondly, it reflects earlier stage of the religious imagination of the Manichaean.
Finally, I compare the crucial points of the Manichaean eschatology with overall complex of eschatological images which we can call “the occidental eschatology”.

mgr Karolina Maria Hess, dr Przemysław Sieradzan, Explorations of the Esoteric Dreams of the Himalayas

Jagiellonian University, University of Gdansk

The Himalayas – perceived as both geographical and spiritual space – became a remarkable source of inspiration for many generations of esoteric thinkers, as well as a tempting destination of journeys for adventurous–spirited individuals searching for the new dimensions of occult knowledge. The ancient Buddhist myth of Shambhala was re-thought in the late 19th and early 20th century, influencing esoteric doctrines and inspiring dreams about finding the (physical and spiritual) ways to this hidden domain. The paper presents chosen attempts to conceptualize the Himalayas as a mystic space as well as a place of esoterically–inspired excursions. Among many esoteric currents focused on Eastern myths, Theosophy plays a crucial role in the transmission of the Himalayan dream to the Western culture as it appears in early writings of Helena Petrovna Blavatsky. Russian artist and thinker Nikolai Roerich gained particular prominence as an explorer of various dimensions of the Himalayan myth, the mountains were also an important theme of his paintings. Shambhala legends inspired some notable political figures participating in the so-called “Great Game” of the world powers for the control over Asia to support and organize expeditions to Tibet in order to gain control over this mysterious land. The aim of the paper is to analyze various aspects of perception of the Himalayas through esoteric imagination.

prof. dr Massimo Introvigne, Esotericism and the Visual Arts in MISA

Pontifical Salesian University, Torino, Italy
Director of the Center for Studies on New Religions (CESNUR)

MISA promotes what it calls “objective art” as a way of channeling divine energies through microcosmic material elements such as forms and colors. According to the esoteric teachings of MISA, art works through resonance, i.e. transmission of vibrations from the source to the receiver. For resonance to work, there is, however, a condition: a certain resemblance between the source and the receiver. The paper explores the esoteric roots of MISA’s teachings on the art, the relationship between these teachings and MISA’s view of yoga, the human body, and imagination, and the Argentinian painter Ines Honfi as an example of an artist influenced by MISA’s esotericism.

prof. UAM dr hab.  Artur Jocz, Tadeusza Micińskiego kreowanie/odkrywanie ezoterycznych światów

Uniwersytet Adama Mickiewicza

Pisząc „Niedokonanego…”, „W mrokach złotego pałacu…”, „Xiędza Fausta”, Tadeusz Miciński (1873-1918) obficie korzysta z europejskiej tradycji duchowej, która usytuowała się poza religijną ortodoksją. Celem wystąpienia jest zatem nie tylko próba rekonstrukcji owych przebogatych ezoterycznych światów obecnych w twórczości literackiej polskiego pisarza, ale również dążenie do zdiagnozowania sensu ich artystycznej obecności.

dr hab. Andrzej Kasperek, Orcio, czyli widzieć nie widząc. Studium romantycznej imaginacji w pooświeceniowym świecie

Uniwersytet Śląski

W tytule referatu pojawia się postać małego chłopca, Orcia, syna hrabiego Henryka z „Nie-Boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego. Orcio jest niewidomym chłopcem, swoistym medium między dwoma światami: widzialnym i niewidzialnym, światem żywych i zmarłych. Twórcy romantyczni często wykorzystywali w twórczości osoby niewidzące, szalone, traktując je jako osoby „inaczej widzące”, osoby mające „podwójne oko”, wchodzące w kontakt z ponadzmysłową rzeczywistością. „Widzę, oni nie widzą!” – mówi szalona Karusia (kolejne romantyczne medium) z „Romantyczności” Adama Mickiewicza.
W swoim wystąpieniu chciałbym podjąć problem romantycznej imaginacji, sam romantyzm traktując jako reinterpretację zachodniej tradycji ezoterycznej. Wielu romantyków dobrze znało zachodnią twórczość ezoteryczną, w twórczości wielu można znaleźć ślady wpływu między innymi Paracelsusa, Boehmego a zwłaszcza Swedenborga. Na związki między romantyzmem a ezoteryzmem zwracają uwagę badacze zachodniej tradycji ezoterycznej poczynając od Augusta Viatte’a na Wouterze Hanegraaffie kończąc.
Imaginacja, będąc jedną z centralnych kategorii ezoterycznych, należy bez wątpienia do najważniejszych kategorii romantycznych. W swoim wystąpieniu chciałbym jednak potraktować imaginację nie jako „produkowanie światów wyobrażonych a nieistniejących”, co często przypisuje się romantykom, lecz jako narzędzie poznania, które umożliwia dotarcie do tego, co niewidzialne i usunięte przez protagonistów Oświecenia poza obręb legalnej i uprawomocnionej wiedzy. W referacie chcę zrekonstruować romantyczną epistemologię, która z samego romantyzmu czyniła – jak pisał Georges Gusdorf – gnozę. Literatura romantyczna, pełna jest przykładów poszukiwania wiedzy (gnozy) dostępnej tylko nielicznym adeptom – stąd także jej inicjacyjny charakter. Taki inicjacyjny charakter ma romantyczna poezja, w której słowo staje się czymś więcej niż wyrazem, staje się wyrocznią, przepowiednią, sposobem dotarcia do istoty rzeczywistości.

mgr Joanna Kaźmierczak, Motywy i funkcje ikonografii astrologicznej w propagandzie wizualnej Maksymiliana I Habsburga († 1519)

Uniwersytet Wrocławski

Celem wystąpienia jest wskazanie i omówienie funkcji oraz kontekstu występowania motywów astrologicznych w języku ikonograficznym propagandy wizualnej Maksymiliana I Habsburga (od 1486 roku króla, od 1508 cesarza niemieckiego). Jest on uznawany za pierwszego monarchę europejskiego, który w pełni docenił i na szeroką skalę zastosował – opierając się głównie na stosunkowo tanim i łatwym w rozpowszechnianiu medium druku – rolę przekazu słowno-wizualnego w procesie konstruowania publicznego wizerunku władcy, skierowanego w założeniu do szerokich warstw społeczeństwa. Monarcha ten był jednocześnie admiratorem astrologii, wielokrotnie zasięgającym rady przedstawicieli tej dziedziny wiedzy, promotorem ich działań, chętnie włączającym przewidywania astrologiczne w kontekst swoich akcji politycznych, związanych m.in. z polityką dynastyczną czy planami reform. Nie dziwi zatem wykorzystanie motywów astrologicznych w obrębie propagandy wizualnej władcy; konteksty ich zastosowania są jednak różnorakie, dotykają m.in. kwestii takich jak: rola znajomości astrologii w propagowanym w kręgu Maksymiliana modelu kształcenia przyszłego władcy, proces tuszowania nie do końca pomyślnej wymowy horoskopu urodzeniowego cesarza, zagadnienie „fenomenów niebieskich” towarzyszących wydarzeniom z życia Maksymiliana oraz jego ojca, Fryderyka III Habsburga, wraz z wykorzystaniem w tym kontekście analogii biblijnych. Podkreślenia domaga się także kwestia osobistego zaangażowania monarchy w proces doboru określonych motywów ikonograficznych – wskazane zostaną również te przypadki, w których zdecydowanie zaoponował on przeciw wykorzystaniu tematyki astrologicznej w konkretnych realizacjach artystycznych.

dr Anna Kobylińska, Wybuch wyobraźni pod skrzydłami Hermesa Trismegistosa. Studium przypadku

Uniwersytet Warszawski

Słowacki pisarz, ksiądz-konwertyta, Jonáš Záborský (1812-1876), pozostawił w rękopisie epos pt. Wstąpienie Chrystusa do raju. W dziele zrodzonym po latach milczenia obserwujemy wybuch wyobraźni autora, odnajdującego sposób na manifestacyjne potwierdzenie przekonania o życiodajnym dla chrześcijańskiej Europy charakterze spuścizny hellenistycznej w jej wariancie ezoterycznym. Korzystając z biblijnej przesłony tworzy on własną, heretycką wersję chrześcijańskiego mitu początku, któremu z ukrycia patronuje Hermes Trismegistos. Poszukująca możliwości syntezy wiary i wiedzy/nauki, pobudzona przyspieszającym postępem cywilizacyjnym, przy tym wciąż jeszcze podsycana Biblią oraz zmotywowana egocentrycznym, niezaspokojonym pragnieniem uznania wyobraźnia Záborskiego odnajduje drogę do ekspresji w tradycji ezoterycznej.
Kulminacyjny obraz eposu (apokryficznej wariacji na temat obecności Chrystusa w piekle) przedstawia wyreżyserowane przez archanioła Uriela spotkanie wyselekcjonowanego grona zmarłych Greków z wybranymi, nienarodznymi duszami z nowożytnego Parnasu. W okultystycznej aurze spotkania uwidacznia się inspiracja starożytnymi misteriami, ezoterycznymi nurtami judaizmu czy sztuką pamięci w jej renesansowych formach. Dzięki przekraczającemu granicę fantastyki konceptowi, w planie ideowym dochodzi do związania idei postępu z ideą predestynacji, soteriologiczną misją Chrystusa oraz przepływającą mistycznymi kanałami ezoteryczną wiedzą.
Ikonologiczna analiza obrazu nasyconego znakami i znaczeniami o proweniencji ezoterycznej, stanie się podstawą do wyjaśnienia przyczyn wybuchu poszukującej nowych rozwiązań ideowych wyobraźni w takiej formie. Będę też chciała pokazać, w jaki sposób ezoteryzm wymyka się władzy autora, zawłaszcza dzieło i zmienia jego ideowy komunikat. Podejmę też refleksję nad tym, do jakiego stopnia ezoteryczna struktura promieniuje na badacza tego typu tekstów, interpretacyjnie wciągając go w odbywające się w wyobraźni powtórzenie aktu kreacji.

dr Wojciech Kosior, “If the eye had the power to see them…” Imaginary F(r)iends and Metaphorical Tools of Influence in the Early Rabbinic Demonology

Uniwersytet Jagielloński

The nature of the demons inhabiting the pages of the early Rabbinic literature is by all means liminal. They are said to be created on the eve of the first Sabbath (M Avot 5:6; Genesis R. 7:5) as intermediary beings between angels and humans (BT Hagigah 16a). Unlike in the previous literary strata of the Jewish literature, where they inhabit the wastelands, here they tend to occupy the more immediate fringes of the civilized world (Bava Kamma 21a; Berakhot 60b) and the regular folk is warned in numerous places (e.g. Berakhot 43a; Megillah 3a; Pesahim 112b-113a) against wandering alone at night as it is only in groups that people can fend off the demonic assault (Berakhot 43b). Their ethereal and indefinite nature notwithstanding the spirits are still capable of executing influence on the material world. Some of them are responsible for all the little annoyances encountered on the daily basis, from the wearing of the clothes up till fatigue during lectures (Berakhot 6a) whereas the others submit their supernatural abilities to human’s orders, usually by erecting some impressive building as is the case with king Salomon (Gittin 68a-b), Moses (Numbers R. 12:3) and Noah (Genesis R. 31:14). Finally, the demons are portrayed as responsible for various diseases: the spirits grasp the delinquents (Yoma 83a) or penetrate their bodies (Rosh ha-Shana 28a) what leads to various medical condition ranging from simple fever up to epilepsy. In sum then, the demons play a crucial role in the rabbinic imagination, explaining the unobvious origins of various observable phenomena and if approached from the perspective of cognitive linguistics constitute an excellent example of a metaphorical and metonymic complex. Thus, the purpose of the presentation is to reflect on the dim origins and the in-between nature of these demons and to elaborate on the rabbinic cognitive means of grasping and taming these imaginary creatures.

mgr Monika Kowalska, Ikonografia cudownych zjawisk na przykładzie wybranych ilustracji w XVI-wiecznej „Księdze Cudów” z Augsburga

Uniwersytet Jagielloński

W niniejszej prezentacji zostaną omówione wybrane ryciny umieszczone w niedawno odkrytej „Księdze Cudów” z Augsburga (Wunderzeichenbuch). Dzięki wydanemu w Kolonii w 2013 r. faksymile, ilustracje oraz tekst tego anonimowego dzieła stały się dostępne szerszemu gronu uczonych.
Zdaniem badaczy opracowujących manuskrypt na potrzeby faksymile, rękopis „Księgi Cudów” powstał w l. 1550-1552 w Augsburgu. Został on spisany w języku niemieckim. Ma formę rocznika, obejmującego wydarzenia biblijne (Potop i Apokalipsa) oraz okres od 73 r. p.n.e. do 1552 r. Pod daną datą zanotowane są nietypowe zjawiska często o charakterze profetycznym, interpretowane ówcześnie jako znaki zesłane ludzkości przez Boga.
Umieszczone w „Księdze Cudów” ilustracje o wysokiej wartości artystycznej są świadectwem wysoce rozwiniętej wyobraźni ludzi żyjących w okresie renesansu. Przedstawiają cudowne zjawiska: anomalie atmosferyczne (komety, halo księżycowe, smoki na niebie w okolicy Hipoltsteinu, plaga szarańczy w Polsce w 1527 r., pięć słońc nad Lipskiem w 1551 r., opad gradu w Dordrecht w 1552 r.), istoty o cechach hybrydycznych (pół-ludzkich i pół-zwierzęcych) oraz wydarzenia biblijne (Potop, niebiańska walka o Jerozolimę, otwarcie szóstej  pieczęci apokaliptycznej, Adoracja Baranka, sen Daniela).
Celem niniejszego wystąpienia jest prezentacja wybranych ilustracji „Księgi Cudów”, przedstawienie ich na szerszym tle literacko-artystycznym oraz omówienie ich symboliki w oparciu o źródła pisane i ikonograficzne. „Księga Cudów” odwołuje się nie tylko do Pisma Świętego (np. Apokalipsy św. Jana oraz ikonografii apokaliptycznej), lecz także sięga do tradycji antycznej, średniowiecznej i nowożytnej w zakresie ludowych wierzeń, ezoteryki i praktyk magicznych. Do inspiracji anonimowego autora ilustracji „Księgi Cudów” należy zaliczyć m.in. drzeworyty Hansa Holbeina Młodszego i Lucasa Cranacha Starszego, obraz Matthiasa Gerunga oraz iluminacje tzw. Mistrza Monachijskiego Boccaccia.

mgr Fryderyk Kwiatkowski, How to rule a false world – the representations of Gnostic Demiurges in Hollywood

Uniwersytet Jagielloński

In the last 25 years ideas commonly linked with ancient Gnosticism can be noticed in many Hollywood films. Plots of works such as “The Matrix” (1999), “The Truman Show” (1998), “The Thirteenth Floor” (1999), “Dark City” (1998), “Pleasantville” (1998) or “Vanilla Sky” (2001) were based on Gnostic myth which tells the story about the evil Demiurge and the creation of a false world in which humans have been entrapped. However, many Gnostic motifs which are present in these works were also transformed substantially and adapted to a modern context.
My paper will be focused on the analysis of how the figure of Demiurge was represented in the films listed above. Firstly, I will argue that certain characters depicted in those films can be viewed as embodiments of Gnostic Demiurge. In the next part I will exhibit how the concept of Gnostic Demiurge was reinterpreted in analysed works. It is of crucial importance to demonstrate that the cinematic version of Gnostic Demiurge in examined movies plays a slightly different role than its ancient equivalent. In order to do so I will elaborate the differences between historical-cultural context in which Gnosticism emerged and postmodern America . This will lead me to the last part of my paper in which I will show the metaphysical assumptions on which the represented cinematic worlds were based and how they are different to Gnostic systems of late antiquity.

dr Zbigniew Łagosz, Kreacja odmiennych stanów świadomości dudnieniami różnicowymi – oświecenie instant czy kolejna komercyjna zabawa?

Independent scholar

Wystąpienie będzie próbowało odpowiedzieć na pytanie czy za pomocą dostępnych na rynku programów wykorzystujących dudnienia różnicowe, można wywołać odmienne stany świadomości. Scharakteryzowane zostaną technologie i techniki wykorzystujące specyficzne (np. transowe) fale mózgowe, celem ich ponownego odwzorowania w umyśle. Autor zastanowi się nad tworzonymi w ten sposób odmiennymi stanami świadomości, próbując odpowiedzieć na postawione w tytule pytanie.

mgr Larysa Michalska, Rola wyobraźni w rytuale inicjacyjnym B’nai B’rith

Uniwersytet Jagielloński

B’nai B’rith jest najstarszą nieprzerwanie działającą żydowską organizacją na świecie. Jest to organizacja o charakterze ekskluzywnym i inicjacyjnym. Każda tego typu organizacja, czy to stowarzyszenie o charakterze tajnym, czy zupełnie jawnie działającą grupa, niezwykłą wagę przywiązuje do rytuału wtajemniczenia. Także w przypadku B’nai B’rith inicjacja jest kluczowym elementem konsolidującym bractwo, jak również odróżniającym je od pozostałych żydowskich organizacji.
Proces inicjacyjny zawsze odbywa się na pograniczu światów – realnego i pełnego symboli świata wyobrażonego. W tej specyficznej sytuacji niebagatelna jest rola wyobraźni. To ona pozwala wykreować alternatywną rzeczywistość, w której podczas inicjacji znajdzie się przyszły członek organizacji.
Nie inaczej jest w przypadku B’nai B’rith i praktykowanego przez tę organizację rytuału inicjacyjnego. Wyobraźnia jest  kluczowym elementem w tym procesie łączącym elementy struktury ceremonii wolnomularskiej z tradycją i kulturą żydowską. Podczas wystąpienia omówię to niecodzienne połączenie.

dr Jan Miklas-Frankowski, „Dolina Issy” Czesława Miłosza jako gnostycki traktat teologiczny

Uniwersytet Gdański

Inspiracje manichejsko-gnostyckie są obecne we wszystkich okresach twórczości Miłosza, od wczesnych katastroficznych Trzech zim, aż po ostatnią summę wyrażoną w Traktacie teologicznym. Doświadczenie okrucieństwa wszechświata i rozpoznanie zła wpisanego w jego strukturę poczynione już w dzieciństwie miało zasadniczy wpływ zarówno na światopogląd poety, jak też na jego twórczość. Na tym tle szczególnie interesująca wydaje się opublikowana w 1955 roku powieść Dolina Issy, która, spleciona niewątpliwie z motywów autobiograficznych, jest przede wszystkim traktatem metafizycznym, czy też jak chce tłumacz powieści Louis Iribarne „zamaskowanym traktatem teologicznym” Choć Lilian Valle swojej interpretacji ukazała manichejską podszewkę Doliny Issy, skupiła się ona głównie na aspekcie skażenia natury, tymczasem moim zdaniem jest to powieść o odkrywaniu zła w przestrzeni społecznej, naturze i przede wszystkim w sobie samym.

prof. UW, dr hab. Anna Mikołejko, Od groteski do wizji. Spirytyzm w wyobraźni polskiej lat 1853-1939

Uniwersytet Warszawski

Pierwsze reakcje polskich pisarzy i publicystów na rozpowszechnione u progu drugiej połowy XIX wieku praktyki, nazwane później spirytystycznymi, były albo zdystansowane i powściągliwe, albo krytyczne i prześmiewcze. Doprowadziły one do ukształtowania obrazu ograniczonego, łatwowiernego, dogmatycznego i zacofanego (mimo wyobrażeń o  swej otwartości, mądrości i prekursorskiej misji) fanatyka komunikacji z zaświatami. Prasa nieustannie taki właśnie obraz lansowała, jednak najdobitniej bodaj został on ukazany w „Stolikach magnetycznych” Stanisława Bogusławskiego oraz w „Trapezologionie” Józefa Ignacego Kraszewskiego.
Konwencję tę szybko zaczęto przełamywać i po ponad pół wieku wyłonił się w literaturze model alternatywny, w którym wiedza spirytystyczna czy – szerzej – okultystyczna prowadzić miała do radykalnej przemiany kultury. Najważniejszym jej zadaniem stawało się osiągnięcie równowagi pomiędzy rozwojem technologicznym i duchowym lub oddanie priorytetu temu ostatniemu, jako zdecydowanie bardziej ożywczemu i postępowemu. Budowaniu takich wizji sprzyjały, coraz bardziej widoczne, negatywne konsekwencje rewolucji przemysłowej. Ideę kultury opartej na rozwoju duchowym wspierało zatem wielu pisarzy przełomu wieków i okresu międzywojennego, m.in. Antoni Lange czy Włodzimierz Bełcikowski.

mgr Dariusz Misiuna, Chaosmos Andrzeja Urbanowicza – czyli polska sztuka magiczna w XX wieku

Niezależny badacz
Redaktor Hermaion – pismo badaczy zachodniej tradycji ezoterycznej

Andrzej Urbanowicz (1938-2011) należał do najwybitniejszych polskich malarzy XX wieku, inspirujących się nieortodoksyjną duchowością Wschodu i Zachodu. Ów absolwent krakowskiej ASP, pod wpływem fascynacji abstrakcjonizmem, surrealizmem i mistycyzmem założył (wraz ze swoją żoną, Urszulą Broll) w 1960 roku w Katowicach przy ul. Piastowskiej 1 pracownię malarską będącą miejscem eksperymentów artystycznych mających na celu przemianę magiczną otaczającej rzeczywistości. Z czasem miejsce to przyciągnęło grono twórców, do których należeli m.in. Henryk Waniek, Zygmunt Stuchlik i Antoni Halor. W ten sposób powstał Krąg Oneiron – nieformalna grupa artystyczna penetrująca obszary mistyki pomiędzy sną a jawą.
Urbanowicz założył w swojej pracowni pierwszą grupę buddyjską w Polsce, a po wyjeździe do USA w 1978 roku zainspirował się kulturą psychodeliczną. Jego powrót do Polski po 13 latach zbiegł się w czasie z powstaniem Towarzystwa Bellmer i coraz większym zainteresowaniem okultyzmem, ze szczególnym uwzględnieniem thelemy Aleistera Crowleya i magii chaosu. Pracownia Piastowska 1 stała się miejscem regularnych eksperymentów z pogranicza sztuki i magii.
W swoim referacie postaram się opisać wyobraźnię artystyczną Andrzeja Urbanowicza na tle różnych jej inspiracji i przewartościowań. Szczególnie skupię się na tym funkcjach magicznych jego sztuki oraz fenomenie pracowni Piastowska 1 jako istotnego centrum magicznego w Polsce.

Roberta Moretti, Magic as a Science of Imagination: Ioan P. Culianu (1950-1991)

Independent scholar

The powerful spreading of new technologies and the mass media civilization have a subtle, stealthily effect in human imagination, a process that has its counterpart in the external reality, in the historical changes and in the society. The role of imagination in the historical changes has been extensively explored by Ioan P. Culianu,  a Roumanian historian of religions, specialist in Late Antiquity and gnosticism whose research was brutally interrupted by his assassination on May 21, 1991. He was shot to death around midday inside of a toilet at the Department of the Divinity School of the University of Chicago where he was teaching. He was only 41 years old.
One of his main books is “Eros and magic in the Renaissance” (The University of Chicago Press, 1987), which is translated in many languages and it is probably one of the most complex and interesting studies on magic in the 20th Century. He points out that the working of phantasy is fundamental to comprehend magical processes in the Renaissance, since magic was primarily directed to affect human imagination through the manipulation of phantams (images in Greek). He has been also a pioneer in the study of the historical vicissitudes that caused imagination to change from a civilization based on magic, as it was the Renaissance, to the modern one based on science. To the scholar the transition from a society based on magic to a modern one based on science is explicable primarily by a change in the imaginary (see “Eros and magic”, p. xix).
One of the purposes of this paper is to shed a light on the work of Ioan P. Culianu, especially on his research on magic, which was a topic he carried out throughout his life. Particularly interesting are the articles appeared in the last Culianu, when he was trying to develop a new paradigm of knowledge in the Humanities, concentrating in the study of the mind. He was shaping an original although uncompleted theory where the ‘cognitive revolution’ was to be applied across and beyond the human science contexts.

dr Andrzej Mrozek, Kreatywna wyobraźnia eschatologiczna w biblijnej Apokalipsie

Uniwersytet Jagielloński

Biblijna Księga Apokalipsy jest księgą tajemnicza i aby ją poznać trzeba być wtajemniczonym. Jest ona pełna obrazów zaskakujących i poruszających wyobraźnie. W księdze dominują terminy związane z widzeniem i wyobraźnią, oglądaniem i ukazaniem. Ta kwestia zostanie podjęta w krótkiej części ‘terminologicznej’ opracowania. Autor posługuje się dziedzictwem, które otrzymał w ramach przede wszystkim tradycji żydowskiej, zarówno tej wyrażonej w tekstach TaNaKu jak i w innych dziełach. Obrazy są zaczerpnięte w zasadniczej części z proroctw,  a zatem bazują na tekstach wcześniejszych.
Apokalipsa jest uważana za rodzaj antologii wizji, która jest rodzajem literackim, rozwiniętym w ramach literatury prorockiej i apokaliptycznej. Schemat tych wizji pochodzi z ksiąg Ezechiela, Zachariasza oraz Daniela. Bibliści zwykli uważać księgę za symboliczny sposób komunikowania.
Obrazy apokaliptyczne, zwanych również znakami (gr. semeia), owoc wyobraźni i tradycji są zorganizowane w specyficzny sposób. Do jednego obrazu jest dodawany następny. Tworzy się w ten sposób następstwo obrazów i ich wzajemne łączenie w dynamicznym ciągu. To łączenie dokonuje się w kluczu, którym jest kontekst kosmiczny w perspektywie eschatologicznej. W Apokalipsie mamy do czynienia z wyobraźnią o charakterze eschatologicznym. Obrazami zostaje zarysowana specyficzna synteza historii. W proponowanym opracowaniu zostaną wzięte pod uwagę przede wszystkim obrazy traktowane jako negatywne czyli smok (gr. drago) oraz bestia (gr. therion), wpisane w kontekst kosmicznego konfliktu. Odniesieniem zaś będzie zwrot: „Ci, którzy zwyciężyli bestię, jej obraz (gr. eikon) i liczbę (gr. apithmos) jej imienia (gr. onoma)” (15,2). Egzegeza zwykle zmierza do wyjaśnienia znaczenia obrazów, tymczasem księga tworzy kompleks, który żyje własnym życiem niezależnym od  teologicznej transpozycji. Księga wydaje się być in fieri, a efekt kreatywnej eschatologicznej wyobraźni pozostaje otwarty na dalszy rozwój.

prof. dr hab.  Andrzej Muszyński, Ziemia w wyobrażeniach przyrodników (geologów)

Uniwersytet Adama Mickiewicza

W prezentacji dokonany zostanie przegląd poglądów na budowę ziemi od czasów starożytnych do współczesnych. Wiele uwagi poświęcone będzie ewolucji teorii geotektonicznych. Wykazana zostanie niedorzeczność panującego paradygmatu tektoniki płyt i perspektywa przełamania impasu przez niedoceniana teorię rozszerzającej się ziemi (ekspandującej w czasie).

prof. UG, dr hab. Diana Oboleńska, Emblemat jako hieroglif imaginacji. O „Czarnym kwadracie” Kazimierza Malewicza

Uniwersytet Gdański

Artykuł podejmuje próbę rozpatrzenia „Czarnego kwadratu” Kazimierza Malewicza jako swoistego emblematu ezoterycznego, a zatem spełniającego kilka podstawowych dla tego pojęcia elementów strukturalnych i znaczeniowych: trójczłonowa budowa przedstawieniowa obrazu oraz podłoże imaginacyjne powstałego dzieła.

prof. dr hab. Zbigniew Pasek, Polscy hipisi i magia. Ezoteryka we wspomnieniach Wojciecha Michalewskiego „Tarzana”

Akademia Górniczo Hutnicza

Fabularyzowany pamiętnik Wojciecha „Tarzana” Michalewskiego Mistycy i narkomani, (1992, 1999) zawiera znajdujemy liczne opisy magicznych obrzędów i praktyk kulturowych, które możemy klasyfikować jako związane z ezoterycznym nurtem kultury. Referat podejmuje próbę analizy tych fragmentów i skupia się przede wszystkim na rekonstrukcji źródeł ich inspiracji. W Polsce doby PRL alternatywne propozycje kulturowe naznaczone były silnym eklektyzmem i miały mocno kompilacyjny charakter. Były próbami (np. hipisów) zerwania z obowiązującymi regułami życia społecznego i obyczaju. Stanowiły dramatyczne świadectwo poszukiwania wyzwolenia i transgresji.

prof. Marco Pasi, Political dimensions of esotericism: nationalism between imagination and action

University of Amsterdam

The relationship between modern European nationalism and western esotericism has not been the object of much research by scholars so far. It is however a very interesting aspect of the political dimension that western esotericism has taken on during the 19th and the 20th centuries. Nationalism is generally considered as a category of modern secular politics, which replaces older forms of collective identities based on religious faith. However, on a closer look it is clear that many forms of modern nationalism were far from being secular, as they were in fact very much influenced by currents of ideas that had been part of religious discourses and beliefs since antiquity, such as messianism and millenarianism. These currents had already been often closely associated with western esotericism and other forms of alternative spirituality in earlier historical periods. Generally speaking, these forms of spiritual or esoteric nationalism involve a strong proleptic dimension, in the sense that they envision a future reality of accomplishment and fulfillment for the national community of which they are an expression. However, they usually also involve an opposite impulse that we might call “apoleptic”. The future glory of the nation is very often seen as a restoration of a glory that already existed in the past, and which has been lost. This is a model that seems to be clearly based on the “fall and redemption” paradigm, only adapted to the particular historical circumstances of a particular national community. My paper will reflect on these models and paradigms, especially with the help of a few case studies of modern esoteric nationalism taken from different historical and cultural contexts (Adam Mickiewicz, William Butler Yeats and Fernando Pessoa).

dr Judyta Perczak, Wszystko jest magią: działania inspirowane magią i dawnymi wierzeniami w popularnej ezoterycznej prasie kobiecej

Uniwersytet Jana Kochanowskiego

Od wielu lat rozwija się w Polsce oraz w zachodnim świecie moda na niebanalne życie, w zgodzie z naturą i w powolnym rytmie. Często inspirowane jest ono dawnymi wierzeniami (słowiańskimi, ale nie tylko) oraz magią. Prasa kobieca o tematyce ezoteryczno – magicznej opisuje wiele sylwetek osób i grup ludzi podejmujących nieszablonowe, interesujące działania, mające na celu zmianę świadomości duchowej i  zjednoczenie ludzi z naturą, nauczających magicznych i paramagicznych praktyk autorozwoju czy zmieniających radykalnie styl życia. Przedmiotem wystąpienia będzie analiza tych właśnie tekstów pod kątem ich związków z magią.

dr hab. Mirosław Piróg, Obraz, symbol i wyobraźnia w psychologii głębi C.G. Junga

Uniwersytet Śląski

W swoim referacie przedstawię podstawowe zagadnienia dotyczące roli obrazu, symbolu i wyobraźni w psychologii jungowskiej. Obraz jest wyjściową, fundamentalną kategorią w analizie procesów psychicznych w psychologii głębi C.G. Junga. Zostanie on omówiony jako wytwór wyobraźni. Następnie przedstawię genezę symbolu i funkcję wyobraźni w procesach przemiany psychicznej. Ważną odmianą wyobraźni jest tzw. aktywna imaginacja, stanowiąca w psychologii analitycznej technikę posługiwania się wyobraźnią w sposób kontrolowany. Zostanie ona także omówiona w moim referacie. Na zakończenie pokażę powiązania pomiędzy symbolem a wyobraźnią w doświadczeniu religijnym.

mgr Adam Powęska, Rola wyobraźni w kreowaniu rzeczywistości – analiza fenomenu książki „Sekret Rondy Bhyrne”

Niezależny badacz

Od początku XX wieku w historii europejskiego ezoteryzmu można zaobserwować stopniowy wzrost znaczenia roli wyobraźni w wykonywaniu działań magicznych. Pojawiają się głosy, mówiące m.in. iż istoty ponadnaturalne przyzywane w trakcie praktyk magicznych są jedynie niezbadanymi fragmentami ludzkiego umysłu; najważniejszym celem rytuałów jest spotęgowanie woli czarownika oraz oddziaływanie na jego wyobraźnię, które same w sobie są czynnikami decydującym o skuteczności przedsięwzięcia; czy nawet, iż sama wyobraźnia i wiara mają bezpośredni wpływ na otaczającą nas rzeczywistość. Następuje stopniowe odejście od – charakterystycznego dla kultur typu tradycyjnego – poglądu, iż formuły zaklęć muszą być przekazywane w niezmienionym stanie, zaś jakiekolwiek odchylenia będą skutkować utratą skuteczności magii. Jednym z przejawów kumulacji tego zjawiska są koncepcje zawarte w książce Sekret autorstwa Rondy Bhyrne. Wedle tej publikacji, wszystko co pojawia się w naszym życiu jest wynikiem myśli oraz obrazów istniejących w naszych umysłach. Poprzez wyobrażanie sobie dowolnego stanu rzeczy sprawiamy, iż zostanie on urzeczywistniony. W większości przykładów podawanych w książce, zmiany te dotyczą się przede wszystkim zaspokojenia podstawowych potrzeb, takich jak np. powiększenie swojego stanu posiadania. Pomimo to, za pośrednictwem naszych myśli mamy mieć możliwość wpływu na każdy element wszechświata. Referat będzie podejmował analizę ww. książki oraz innych powiązanych z nią publikacji tej samej autorki, z perspektywy antropologicznych teorii magii. Prześledzone zostaną także zmiany zachodzące we współczesnej ezoteryce, które to skutkują uznawaniem coraz większej roli wyobraźni w wykonywaniu działań magicznych. Ponadto analizie zostanie poddany niewątpliwy sukces wydawniczy tej publikacji oraz jego konotacje dla stanu obecności światopoglądu magicznego we współczesnych czasach.

dr hab. Rafał Prinke, dr Kamila Follprecht, The court at St. Anne’s Gate: New sources on the Cracovian period in the biography of Michael Sendivogius (1566-1636)

Akademia Wychowania Fizycznego, Poznań
Archiwum Narodowe w Krakowie

Michael Sendivogius was one of the most important and influential alchemical authors of the Early Modern period. He was treated as an adept by his contemporaries, such as Oswald Croll or Michael Maier, and exerted great impact on the later esoteric movements, most notably the original Rosicrucians, Freemasons and Neo-Rosicrucians of the late 18th century. His works were also widely read and commented upon by the key figures of the Scientific Revolution, including Isaac Newton. Because of his secretive nature, his biography still contains large lacunae which may only be filled by discovering previously unknown sources. The authors undertook extensive research in the municipal records of Cracow and found such new sources, which shed much new light on the alchemist’s life in the then capital of Poland. They cover chiefly the period 1614-1626, when Sendivogius permanently lived in Cracow, but there are also a few earlier records. Perhaps the most intriguing is the relation of an eagle which was captured and kept in his garden. All those details greatly enrich our knowledge about the life Sendivogius, the only Polish alchemist of worldwide fame.

mgr Bożena Ronowska, Zło ucieleśnione. Nowożytne wyobrażenia czarownicy – mity i fakty

Uniwersytet Gdański

Cel podstawowy: Zreferowanie postępów w pisaniu rozprawy doktorskiej z zakresu wierzeń i praktyk magicznych z terenu Pomorza Gdańskiego w XV i XVIII wieku, ze szczególnym uwzględnieniem  historycznych, religijnych, społecznych, gospodarczych i psychologicznych czynników oskarżeń o konszachty z diabłem i czary.
Zakres rzeczowy: Wiedza na temat ówczesnych wyobrażeń dotyczących czarów i czarownic.
Zakres czasowy: Ramy chronologiczne rozważań obejmują XV – XVIII wiek.
Zakres przestrzenny: Polska.
Podstawa źródłowa: Podstawę źródłową pracy stanowią dokumenty przechowywane w archiwach, publikacje i artefakty zachowane w muzeach etnograficznych na Pomorzu. Świat człowieka, niezależnie od tego, w jakiego czasokresu dotyczy jest światem skomplikowanym, zwłaszcza świat wierzeń i magii ludowej. Spojrzenie na problem nigdy nie będzie pełne i wyczerpujące, wszystko zależy od tego, kto i z jakiego punktu widzenia spogląda. Człowiek nauki powinien pozostawać neutralnym w stosunku do badanej dziedziny, jednak jak zachować obiektywizm, skoro sam badacz jest wyposażony we własny bagaż, własny światopogląd, własne emocje nad którymi trudno zapanować?
Dla znaczenia tematu ważne są historyczne, religijne, psychologiczne i społeczne uwarunkowania magii ludowej, potoczne jej rozumienie i nieświadome dziedziczenie społeczne. Niniejsza praca ma za zadanie zbadać procesy zmian zachodzących w jednostce i grupie społecznej na skutek dominacji, na styku z inną kulturą i przyczyny nasilenia i zaniku oskarżeń o czarostwo w Polsce. Ramy chronologiczne rozważań obejmują XV-XVIII wiek. Analizowany materiał pochodzi z terenu Pomorza Gdańskiego i dotyczy kilku grup etnicznych, min. Kaszubów i Kociewiaków. Podstawę źródłową pracy stanowią dokumenty przechowywane w archiwach, publikacje i artefakty zachowane w muzeach etnograficznych.

dr hab. prof. UG Monika Rzeczycka, Obrazy i symbole rosyjskiej historiozofii antropozoficznej Ludwiga A. Nowikowa . Mitologie ezoteryczne w działaniu

Uniwersytet Gdański

Wystąpienie na temat ezoterycznej obrazowości rosyjskiej antropozofii na podstawie prac moskiewskiego archiwisty Ludwiga A. Nowikowa.
Rosyjski nurt duchowej nauki Rudolfa Steinera wypracował własną, unikalną symbolikę i mitologię, która zaskakująco łączy elementy charakterystyczne dla zachodnich szkół ezoterycznych końca XIX – początku XX wieku i rosyjską tradycję mistyczną.

Romina Scheuschner, Imaginatio vera et imaginatio phantastica in the light of the “Red Book” of C. G. Jung

PhD Candidate
Medical Humanities at Università degli Studi dell’Insubria (Varese)

Imagination is, perhaps, one of the most intriguing, fascinating and mysterious of the human functions. In the history of religions, it has been often feared and secluded as “the lunatic of the house”. In the history of science, it has been greatly underrated through reductive approaches that tend to see in imagination just the faculty of reproducing images. Popular belief tends to link imagination exclusively with the world of art, as if creativity didn’t belong to ‘everyday life’. But what is, actually, imagination, and more specifically, creative imagination? Following the old alchemical distinction between imaginatio vera and imaginatio phantastica, C. J. Jung sought to recover the profound meaning of creative imagination in relationship to the mystery of transformation in the inner and external reality, therefore emphasizing its therapeutic value. The aim of this paper is to deepen and clarify the difference between imaginatio vera and imaginatio phantastica in the light of the Red Book of C. G. Jung. We will particularly focus in the notion of the self-sacrifice, which reveals itself as a key in order to understand the deeper meaning of creative imagination.

dr Maciej B. Stępień, John Toland and the Key to Enlightenment: “Clidophorus” as the first comprehensive theory of the exoteric and esoteric doctrines

Polish Society for the Study of Western Esotericism

“Clidophorus” was John Toland’s pioneering treaty on the history of exoteric and esoteric philosophy. Privately printed in 1720 it circulated for three decades before its first public edition in 1751 as the second part of “Four-Fold Fear” (“Tetradymus”) – the work describing in four acts what dangers awaited all genuine seekers of truth. Deemed by its Author to be the key to understanding of all ancient philosophy “Clidophorus” extensively argued in support of the thesis that all that was known to be the philosophical heritage of the ancients had been but a façade, a camouflage purposely devised by them to protect deeper, “inner” and “esoteric” doctrines from the general public. Those esoteric doctrines, were, according to Toland, kept and taught in secret not only by the Greeks, but by “all the philosophers and well-wishers of mankind” of every culture and persuasion, throughout all ancient history. The Author of “Clidophorus” while undermining validity of the entire ancient philosophical heritage of the Western Civilisation, has totally won over the 18th century standard understanding of the “esoteric” and “exoteric” as proven by the Dictionaire de Trevoux (1752) which based each and every entry on the subject directly on the Toland’s treaty, also referring to him by name. Completely overlooked by modern scholarly research on western esotericism “Clidophorus” should be reinstalled as John Toland’s outstanding and unique contribution to the general intellectual climate of the Enlightenment. This treaty may also be regarded as the key to a better understanding of the otherwise inexplicable, twofold nature of the epoch that “quarreled with the Ancients”: one rational, progressive, lay and educated, the other completely entranced by every charlatan’s promise of initiation into esoteric truth.

dr Tomasz Szymański, „To, co mistyczna religia nazywa odpowiedniością”: o wyobraźni, powszechnej analogii i religii uniwersalnej we francuskim romantyzmie

Uniwersytet Wrocławski

Jeśli przyjrzymy się kryteriom historycznie pojętego ezoteryzmu, które Antoine Faivre sformułował w swoich pionierskich badaniach (żywa natura, korespondencje, mediacje symboliczne i wyobrażeniowe, doświadczenie przeobrażenia) to przekonamy się, że elementy te przypisywane były romantycznej wizji świata zanim „zachodni ezoteryzm” stał się osobną dziedziną badawczą. Świadczy to o żywotności w okresie romantyzmu ezoterycznych nurtów i wpływów, z których niektóre sięgają korzeniami zamierzchłej starożytności (np. hermetyzm czy orfizm), inne zaś (takie jak martynizm lub swedenborgizm) rozwinęły się w czasach nowożytnych. Również dwa dalsze czynniki określające ezoteryzm – uzgadnianie ze sobą różnych tradycji w poszukiwaniu ich wspólnego trzonu oraz metoda inicjacyjnego przekazu – to motywy powracające regularnie u romantyków. Celem wystąpienia jest ukazanie związków występujących u wybranych autorów (Pani de Staël, Balzac, Nerval, Baudelaire) między władzą wyobraźni, prawem powszechnej analogii czyniącym ze świata sieć odpowiedników (inaczej korespondencji) oraz przekonaniem o istnieniu uniwersalnej tradycji bądź religii, przekazującej źródłowe objawienie. Pozwoli to postawić pytanie o to, czy wyżej wymienione czynniki da się w ogóle pomyśleć oddzielnie, a także ponownie przyjrzeć się sposobowi, w jaki romantycy reinterpretują swoje liczne „tajemne źródła” (A. Viatte).

dr Agata Świerzowska, Praktyka imaginacji w radźa jodze nowoczesnej Józefa Świtkowskiego

Uniwersytet Jagielloński

Prezentacja, choć formalnie zawęża rozważania do wymienionego w tytule polskiego parapsychologa i jogina Józefa Świtkowskiego (1876-1942) oraz jego interpretacji jogi, dotyczy w istocie kwestii znacznie szerszej – pytania o to na czym polegała i jaka była istota praktyki radźa jogi tak często wzmiankowanej przez ezoteryków XIX i XX wieku. Wizja jogi przedstawiona przez Świtkowskiego skupia bowiem najbardziej charakterystyczne cechy przypisywane tej ścieżce przez środowiska osób zainteresowanych alternatywnymi sposobami pogłębiania duchowości czy samodoskonalenia rozwijające się na przełomie wieków. W swoim systemie jogi – w radźa jodze nowoczesnej – Świtkowski nadał imaginacji znaczenie szczególne – uczynił z niej podstawę i w gruncie rzeczy istotę praktyki jogicznej. W jego interpretacji imaginacja była zarówno techniką i sposobem, którymi posługiwał się poszukujący wejścia w „światy wyższe” jogin jak i najwyższym osiągnięciem na tej ścieżce. Była Faivre’owskim „ognistym okiem”, które dawało wgląd, ale które, przez odpowiednie praktyki, należało odpowiednio wyćwiczyć.

prof. AGH dr hab. Izabela Trzcińska, Kształtowanie polskiej mitologii na przykładzie „Lilli Wenedy” w interpretacji Kazimierza Stabrowskiego

Akademia Górniczo Hutnicza

Kazimierz Stabrowski (1869-1929) należy do najciekawszych polskich ezoteryków początku dwudziestego wieku. Ten wybitny malarz i nauczyciel akademicki był założycielem pierwszego polskiego stowarzyszenia teozoficznego, potem interesował się również antropozofią i spirytyzmem. Jego sztuka może stanowić znakomity przykład ezoterycznej wyobraźni. W swoim wystąpieniu chciałabym skoncentrować się przede wszystkim na projekcie scenografii i kostiumów, które w 1916 roku Stabrowski przygotował dla wystawianego w Moskwie przez filię Teatru Polskiego spektaklu „Lilli Wenedy” Juliusza Słowackiego w reżyserii Arnolda Szyfmana. W pierwszej połowie 20-go wieku romantyczna poezja Słowackiego była szczególnie istotna dla polskiego środowiska ezoterycznego, zaś jednym z jej głównych wątków stało się swoiste wyeksponowanie i poddanie interpretacji żeńskiego aspektu świata. Ta ambiwalentna, a jednocześnie bliska sofijnym intuicjom wizja zyskała wyraz w projekcie Stabrowskiego, który ukazał dziejową katastrofę w symbolice hermetycznej przemiany, dającej nadzieję na przezwyciężenie zła. Wydaje się, że na koncepcję Stabrowskiego mogły wpłynąć jego studia nad ezoteryczną symboliką, a także wydana w 1909 roku sztuka Antoniego Langego (1862-1929) „Wenedzi”.

dr Marek Tuszewicki, A Pocketbook of Wonders: Mayses Noyroim (Deeds of Awe, Pietrkov 1913/1914) and the Rebbe of Radzymin

Uniwersytet Jagielloński

“Mayses Noyroim” (Hebrew: Ma’asiot Noraim, The Deeds of Awe) is a Yiddish booklet published in the second decade of the twentieth century in Pietrkov (Piotrków Trybunalski) by Moshe Aaron Bergman, and re-published many years later in Tel-Aviv. The work documents wonders performed by Ya’akov Arie Guterman (1792-1874), a Hasidic leader active since the beginning of the nineteenth century, known also by his popular name: Reb Yankele Radziminer. He was one of the most distinguished figures of the Hasidic movement in Congress Poland. His path led through courts of renowned Zaddikim: The Seer of Lublin, The Holy Jew, Simcha Bunem of Pshische (Przysucha) and Yitzhak of Wurke (Warka). Later he has established his own court in the town of Radzymin, around 50 km northeast of Warsaw, where he was known for miracles and wonders. “Mayses Noyroim” counts only 40 pages. It is a collection of stories gathered by the author almost entirely from oral testimonies: from local witnesses and those who participated in the court’s life. Beside not numerous indications on Radziminer’s ritual customs, as well as a handful of his teachings, the text focuses on esoteric dimension of Hasidic leader’s multifarious activity. It starts with a testimony, that Yankiele Radziminer was a man of God’s prophecy and “everything hidden had been revealed before him”. Than it briefly recounts the story of Guterman’s life, to present his figure in supernatural circumstances.
In the proposed paper I will discuss the booklet in its most fascinating contexts to analyse the way the Radziminer Rebbe’s wondrous deeds functioned in popular imagination. My aim is to elucidate how the reality of the early twentieth century Polish-Jewish society corresponded with esoteric speculations. In other words, how the needs of people could have been reflected in narratives of miracles and marvels regardless of clearly modern background.

dr Renata Wieczorek, Inspiracje ezoteryczne w twórczości Dereka Jarmana

Uniwersytet Warszawski

Derek Jarman to jeden z najwybitniejszych twórców brytyjskiego kina niezależnego. W wielu jego filmach pojawiają się nawiązania do motywów gnostyckich, magicznych i ezoterycznych. Nieco mniej znanymi aspektami twórczości Jarmana są jego malarstwo, książki oraz ogród na pustynnym terenie południowej Anglii – wszystkie one szeroko nawiązują do tradycji i symboliki ezoterycznej. Jarman pojmował swoją twórczość jako nierozłączną z życiem, a nawet traktował własne życie jako sztukę. Jego filmy, malarstwo, pisanie, tworzenie ogrodu i wydarzenia z życia splatają się ze sobą, tworząc fascynującą całość. W moim referacie zamierzam przyjrzeć się sztuce Dereka Jarmana pojmowanej przez jej autora jako ezoteryczna podróż w świat wyobraźni, snów i symboli; podróż w nieznane, przy wykorzystaniu znanych motywów i symboliki.

mgr Katarzyna Wodarska-Ogidel, Symbolika Egipska w sztuce masońskiej na przykładzie kamienia ze zbirów Muzeum Teatralnego w Warszawie

Polska Akademia Nauk

W zbiorach Muzeum Teatralnego w Warszawie znajduje się kamień określony w katalogu jako kamień masoński. Został on odkryty przypadkowo podczas robót ziemnych na działce przy ul. Żelaznej w Warszawie, na terenie dawnego ogrodu przy pałacyku należącym na pocz. XIX w. do Wojciecha Bogusławskiego. Na kamieniu przedstawiona jest scena zmartwychwstania Ozyrysa. Po jego lewej stronie znajduje się Neftyda, a  po prawej Izyda, a także symbole oka Udżat  oraz symbol Dżet. Po przeciwnej stronie kamienia znajdują się wyobrażenia trzech siedzących bóstw. Re Horachte, Atuma oraz niezidentyfikowanego boga ze względu na ubytek na wysokości głowy. Po prawej stronie widoczny jest przedstawienie Boga Cherpi. Sama scena jak i towarzyszące jej symbole odnoszą się do tematyki odrodzenia i odnowienia. Symbol Ozyrysa dżet podkreśla w tym wypadku też stabilność i trwałość tego procesu. Niezależnie od tego czy zabytek ten pochodzi z Egiptu, czy też został wykonany na przełomie XVIII i XIX w. miejsce jego znalezienia sugeruje silne związki z działalnością Lóż Masońskich i to Rytu Egipskiego. Zanim pałacyk przy Żelaznej stał się własnością Bogusławskiego w 1780 r. swój pokaz urządził w nim Cagliostro, sam Bogusławski natomiast afiliowany był w Świątyni Izis. W swym referacie chciałabym przedstawić sam zabytek ale jako punkt wyjścia do rozważań zarówno nad symboliką zmartwychwstania Ozyrysa odnoszącą się do odrodzenia duszy, ale także popularnością wyobrażeń o charakterze Egipskim w sztuce użytkowej jak i w wystroju wnętrz związanym Lożami Masońskimi.

mgr Michał Wróblewski, Paradygmat wyobraźni w światopoglądzie Jerzego Prokopiuka

Uniwersytet Gdański

Jerzy Prokopiuk określa swój światopogląd mianem antropoteocentryzmu (spirytualistycznego holizmu), budując go w oparciu o różne formy gnozy – przede wszystkim antropozofii. Gnoza, rozumiana jako dążenie do sacrum, jest najstarszym, introwertycznym paradygmatem ludzkości (paradygmat animizmu), wyrażanym przez mit i religię, tak zwaną kulturę jaźni, dążącą do soterii. Prokopiuk przeciwstawia jej, godzącą się z heimarmane, kulturę ego, dążącą przede wszystkim do podporządkowania sobie natury (paradygmat mechanizmu). Starcie kultury ego z kulturą jaźni w procesie historycznym oznacza triumf cywilizacji naukowo-technicznej, opierającej się na paradygmacie kartezjańsko-newtonowskim, wiąże się z dylematami światopoglądowymi, określanymi na podobieństwo kierkegaardowskiej formuły: „albo-albo”, na przykład: albo rozum, albo wiara. Przewaga jednak kultury ego nad kulturą jaźni jest jednak względna, co znamionuje kryzys cywilizacji naukowo-technicznej, objawiającej się w katastrofach moralnych i ekologicznych,  a także rosnącą tęsknotą za dawnymi czasami (nostalgia za orientem i „nowym Średniowieczem”), objawiającą się także w ruchach kontrkulturowych. Prokopiuk, odwołując się do pojęcia paradygmatu, zaproponowanego przez Thomasa S. Kuhna, poszerzonego  przez Fritjofa Caprę oraz Andrzeja Wiercińskiego, wyróżnia trzecią możliwość postępowania, stanowiącą alternatywę zarówno dla reakcyjnego wracania do przeszłości, jak też próbą „ucieczki do przyszłości”. Paradygmat wyobraźni – zbliżony znaczeniowo do paradygmatu ekologicznego czy też paradygmatu systemizmu opiera się na kosmocentryzmie oraz rehabilitacji podmiotu jako narzędzia poznania, postulując nową aksjologię. Prekursorami paradygmatu wyobraźni są zarówno naukowcy (głównie psychologowie głębi oraz fizycy kwantowi), lecz także przedstawicie wiedzy ezoterycznej – przede wszystkim Rudolf Steiner, a wcześniej Goethe i różokrzyżowcy.

dr Jarosław Zapart, Imagination Unleashed: Cosmic Travels of the Soul in Śiv Dayāl Singh’s “Sār Bacan”

Uniwersytet Jagielloński

The sant tradition is a wide pan-Indian spiritual movement, which began with Nāmdev (c. 1270–1350) and Kabīr (c. 1450–1518). Esoteric santism is a late development of this movement and has its roots in the Dharamdās (Chattīsgaṛh) lineage of the Kabīrpanthī sect, as well as in the writings of individual sant masters like Dariyā from Bihar (1680–1780), and Tulsī Sāhib from Hāthras (1763–1843). Esoteric santism reached a decisive point in prose and poetry writings of Śiv Dayāl Singh (1818–1878), who is considered the first guru of the Radhasoami (rādhāsvāmi) sect. My presentation will revolve around the practice of surat śabd yoga outlined by Dayāl Singh in his main work – the “Sār Bacan” (“Essential Sayings”). In this yoga, the human soul (surat) seeks deliverance by following a “divine sound” (śabd), which leads it through consecutive stages or “layers” of reality: from the lowest material realms, up to a pure spiritual abode where surat reaches communion with the Highest Being. In my presentation I will give a synopsis of the cosmic travels of the soul and present a ‚map’ of its many elaborate phases / regions, which lie in and out of the human body. In order to contextualize the Radhasoami practice it will be necessary to unravel its origins. To do that I will consider the surat śabd yoga as a practice based on heavily modified notions of subtle body and vital energies spoken of in haṭha yoga and in teachings of Indian tantric saṃpradāyas.

PierLuigi Zoccatelli, Creativity and Action in the Esoteric Yoga of MISA

Center For Studies on New Religions (CESNUR), Torino

The Movement for Spiritual Integration into the Absolute (MISA) was founded in 1990 in Romania by esoteric yoga teacher Grigorian Bivolaru. It has some 20,000 students and 1,000 full-time members. Although the roots of the movement are in the Tantric Shivaism of Kashmir and Siddha Yoga of Tamil Nadu, Bivolaru has in fact created a new and creative form of both theoretical and practical esotericism, with an Indian base as well as Western influences.